સબંધ અરીસો છે : જે.ક્રષ્ણમૂર્તિ

સ્વજ્ઞાન કોઈ સૂત્ર પ્રમાણે નથી હોતું.તમે તમારા વિષે જાણવા માટે કોઈ મનોચિકિત્સક કે મનોવિશ્લેષક પાસે જઈ શકો ,પરુંતુ તે સ્વજ્ઞાન નથી સ્વજ્ઞાન ત્યારે જ થાય કે જયારે આપણે સંબંધોમાં સાવધાન રહીયે,તે આપણને આપણે દરેક ક્ષણે શું અને કેવા છીએ તે દર્શાવે છે. સબંધએ એક એવો અરીસો છે કે જેમાં આપણે ખુદને જેવા છીએ તેવા જોઈએ છીએ.પરુંતુ મોટાભાગના લોકો સંબંધોમાં પોતે જેવા છે તેવા જોવાને અસમર્થ હોય છે કારણ કે આપણે જોઈએ છે તેને તરત જ વખોડવા અથવા વ્યાજબી ઠરાવવા લાગીએ છીએ . આપણે નિર્ણય લઈએ છીએ ,આપણે મૂલ્યાંકન કરીયે છીએ,સરખામણી કરીએ છીએ .આપણે સ્વીકારીએ છીએ અથવા નકારીએ છીએ.પરંતુ આપણે ક્યારેક વાસ્તવમાં જે છે તેનું નિરીક્ષણ નથી કરતા અને મોટાભાગના લોકોને નિરીક્ષણ કરવું ખુબ જ મુશ્કેલ જણાય છે.છતાં પણ આ એક જ વાતમાં સ્વજ્ઞાનની સાચી શરૂઆત છે. જો આપણે સંબંધોના અરીસામાં જેવા છીએ તેવા ખુદને જોઈ શકવા શક્તિમાન બનીએ જો આ વિકૃત નથી તેવા અસાધારણ અરીસામાં આપણે પુરેપુરા ધ્યાનથી જોઈ શકીએ અને વાસ્તવમાં જે છે તે જોઈને તેને વખોડ્યા વગર નિર્ણંય કર્યા વગર મૂલ્યાંકન કર્યા વગર તેનાથી સભાન રહીએ તો એ સ્વજ્ઞાનની શરૂઆત છે. જયારે તમને તે માટે ઉત્કટ ઉત્સાહ જાગશે. ગંભીરપણે રસ પડશે ત્યારે તમને ખબર પડશે કે મન પોતાને બધાજ સંસ્કાર બંધનો થી મુક્ત કરવાને સમર્થ છે . અને ત્યારે મન વિચારની બહારના ક્ષેત્ર માં જે રહેલું છે તેને શોધવા માટે મુક્ત બને છે .
મન ભલે ગમે તેટલું વિદ્વાન હોય અથવા તો તે ગમે તેટલું ક્ષુલ્લક હોય પરંતુ આખરે તો એ સભાનપણે કે અભાનપણે માર્યાદિત સંસ્કાર બદલ હોય છે. અને આ સંસ્કારબદ્ધતા ગમે તેટલું વિસ્તરેલું હોય તે છતાં તે વિચારના ક્ષેત્રની સીમામાં જ રહે છે. આમ , મુક્તિ સાવ અલગ બાબત છે.
સ્વ ને જાણવું
પોતાને જાણ્યા વગર તમે ભલે ગમે તે કરો પરંતુ ત્યાં કદાચ ધ્યાનની અવસ્થા ન હોઈ શકે પોતાને જાણવાનો અર્થ હું એવો કરું છું કે પોતાના દરેક વિચારને જોવો , મનની દરેક પ્રકારની સ્થિતિ ને જાણવી, પોતાના દરેક શબ્દને ,દરેક લાગણીને જાણવાની તમારા મનની પ્રવૃત્તિઓને જાણવાની પોતાને જાણવાનો અર્થ એવો નહિ કે પરમાત્માને જાણવા મહાન સર્વોત્કષ્ટ આત્માને જાણવા આત્મા પરમ આત્મા એવી કોઈ વસ્તુ છે જ નહિ તે હજુય વિચારના ક્ષેત્રમાં જ છે. વિચાર તમારા પૂર્વ સંસ્કારનું પરિણામ છે . વિચાર તમારી સ્મૃતિ નો પ્રતિભાવ છે તે ભલે વારસાગત હોય કે હમણાંની હોય પોતાને જાણવાથી ઉદભવતા સદગુણને ગહનપણે, નિશ્ચિતપણે મનમાં સ્થાપિત કર્યા વગર માત્ર ધ્યાન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો તે એકદમ ભ્રામક અને નકામું છે.
જે લોકો આ સમજવા માટે ગંભીર છે તેમને માટે ઘણી મહત્વની વાત છે તો કૃપા કરી ધ્યાનથી સાંભળો કારણ કે જો તમે તે ન કરી શકો તો તમારું ધ્યાન અને વાસ્તવિક જીવન છૂટા પડી જાય છે તે અલગ થઈ જાય છે અને તે બંને વચ્ચેનું અંતર એટલું બધું વધી જાય છે કે ભલે તમે ધ્યાન કરતાં સુધી ભલે મુદ્રાઓ અને આસન કરતા હો તમારા જીવનના અંત પર્યંત તમને દ્રષ્ટિ નહીં સાંભળે. તમારી જ દ્રષ્ટિ નાસિકા થી આગળ નહીં જાય તમે ગમે તે કરો પરંતુ તે બધું બિલકુલ અર્થહિન બની રહેશે.
પોતાને વિશે જાણવું એટલે શું તે સમજવું બહુ અગત્યનું છે બસ સભાન રહેવું કોઈ પણ પસંદગી વગર હું થી સભાન થવું આ હું નો મૂળ ઘણી સ્મૃતિઓના ભાગમાં છે કોઈ અર્થઘટન કર્યા વગર તેનાથી સાવધ રહેવું. મનની પ્રવૃત્તિઓનું કેવળ નિરીક્ષણ કરવું જ્યારે તમે નિરીક્ષણ સાથે શું કરવું શું ના કરવું? શું લેવું એવી બાબતોનો મનમાં સંગ્રહ કરો કે વિચાર કરો તો આ નિરીક્ષણ અટકી જાય છે જો તમે એ રીતે નિરીક્ષણ કરતા અટકી જતા હો તો તમે મનની પોતાની જીવંત પ્રક્રિયા જેવી પ્રવૃત્તિનો અંત આણો છો. એટલે કે તમારે હકીકતનું જ નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ અને એ હકીકતોને તે વાસ્તવિકતા સાથે જે છે તેની સાથે જ હોવી જોઈએ તેવી સમયે મનમાં કોઈ વિચાર સાથે જેવા કે મારે આમ ન જ કરવું જોઈએ અથવા આમ કરવું જ જોઈએ- એ સ્મૃતિના પ્રતિભાવો છે અને તેનાથી જે છે તેની ગતિ અવરોધાય છે રૂંધાય છે અને ત્યારે તે શીખવાની ક્રિયા નથી રહેતી.
સર્જનાત્મક ખાલીપણું
જે રીતે ધરતી બીજને પોતાની અંદર સમાવે છે બિલકુલ તેવી જ રીતે શું તમે આ સાંભળી ન શકો અને એના જોઈ શકો કે મન મુક્ત ખાલી થવા માટે સમર્થ છે કે નહીં ? જ્યારે તે પોતાની બધી જ ગણતરીઓ પ્રવૃત્તિઓને સમજે વારંવાર થતી પ્રવૃત્તિઓ જ નહીં પરંતુ રોજબરોજની દરેક પળે ચાલતી રહેતી ક્રિયાને સમજે માત્ર ત્યારે જ તે ખાલી રહી શકે તો તમને જવાબ મળશે ત્યારે તમને લાગશે કે તમારા કહ્યા વગર જ પરિવર્તન આપોઆપ થઈ જાય છે તમને સમજાઈ જશે કે સર્જનાત્મક ખાલીપણું હું એક કેળવી શકાય તેવી બાબત નથી તે તો પહેલેથી ત્યાં હોય જ છે તે અજાણપણે આવી જાય છે કોઈ જાતના આમંત્રણ વગર અને કેવળ તે અવસ્થામાં જ નવેસરથી શરૂઆત થઈ શકે નવીનતા આવી શકે ક્રાંતિ સર્જાઈ શકે.
શાંત મન સરળ મન
જ્યારે આપણે સ્વથી સભાન હોઈએ ત્યારે શું જીવનની સમગ્ર ગતિવિધિ’ હું’ ‘અહમ’ને એટલે કે પોતાની જાતને ઉઘાડવાનો રસ્તો હોય છે તેમ નથી લાગતું ? આપણે પોતે જ એક એવી જટિલ પ્રક્રિયા છીએ કે જે માત્ર સંબંધમાં જ ખુલી શકે છે માત્ર રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં જ આપણે જે રીતે વાત કરીએ છીએ તેમાં જે રીતે આપણે નિર્ણય લઈએ છીએ કે ગણતરી કરીએ છીએ તેમાં જે રીતે આપણે બીજાને કે ખુદ વખોડીએ છીએ તેમાં એ બધું જ આપણી પોતાની વિચારણા ના અનુબધનો દર્શાવે છે., અને શું આ સમગ્ર પ્રક્રિયાથી સભાન થવું મહત્વનું નથી? ક્ષણે ક્ષણે જે સાચું છે તેના પ્રત્યેની સભાનતા દ્વારા જ જે સમયથી પર છે શાશ્વત છે તેની શોધ થઈ શકે. સ્વ વિશેના જ્ઞાન વગર શાશ્વતની શોધ ન થઈ શકે જ્યારે આપણે સ્વને જવા ન જાણતા હોઈએ ત્યારે એ શાશ્વત એક શબ્દ બની જાય છે મન જેમાં પલાયન કરી શકે તેવી માત્ર એક માન્યતા એ ભ્રમણા બની રહે છે પરંતુ જો મન આ ‘હું’ ને તેની તમામ રોજીંદી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં સમજવાની શરૂઆત કરે તો તે સમજવામાં એ અજ્ઞાત કાલાતીત અસ્તિત્વમાં આવે છે. પરંતુ એ કાલાતીત ખુદ વિશે મેળવેલા જ્ઞાનનો બદલો નથી જે શાશ્વત છે તે એમ સહજમાં શોધી મેળવી શકાય નહીં વિચારોથી ધમધમતા મનથી તેને પામી શકાય નહીં જ્યારે મન શાંત હોય ત્યારે જ તે અસ્તિત્વ ધરાવે છે જ્યારે મન સરળ હોય જ્યારે તે સંગ્રહ કરતું નિંદા કરતું કે વખડતું નિર્ણય કરતું ન હોય ત્યારે જ તે શાંત રહી શકે એ તત્વને માત્ર સરળ મન જ સમજી શકે. માહિતી અને જ્ઞાનથી ઠસોઠસ મન એ વાસ્તવિક ને સમજી ન શકે. જે મન વિશ્લેષણ કરતું રહેતું હોય ગણતરી કરતું હોય તે સરળ મન નથી
The book of life માં થી

Social