અતિશય વિકાસની દોટ ક્યાંક વિનાશ ન નોતરે…!

June 29th, 2024

૨૧મી સદી એટલે ગતિ અને વિકાસનો યુગ. છેલ્લા કેટલાક સમયથી આપણે આપણી આસપાસના તમામ જડ અને ચેતન તત્વોમાં દેખીતો બદલાવ અનુભવી રહ્યા છીએ. વિકાસના માર્ગે આગળ વધવું અને ગતિની સાથે ચાલવું તે માનવ જરૂરિયાતનો અભિન્ન હિસ્સો છે. પરંતુ આપણને એ પણ ખ્યાલ હોવી જરૂરી છે કે આપણે કેવો વિકાસ ઈચ્છીએ છીએ, આગળ ક્યાં જવું છે, શા માટે જવું અને શેના ભોગે જવું છે. આજકાલ જાણે એક આંધળી રેસ લાગી છે અને જેમાં દરેક વ્યવસ્થા, વ્યક્તિ, વસ્તુ કે વિચારધારાને અન્ય કરતા ઝડપથી આગળ વધી જવું છે. સતત ચાલી રહેલ હરીફાઈની દોડ ક્યાં અટકશે અને કેટલાનો ભોગ લેશે તેનો કોઈને પણ ખ્યાલ નથી. આ વિકસિત થવાની અને આગળ વધી જવાની આંધળી હરીફાઈ કેવી રીતે ભય, ભૂખ અને ભ્રષ્ટાચાર થકી અજાણતા જ વિનાશને નિમંત્રણ આપી શકે તે તાજેતરની કેટલીક ઘટનાઓ થકી સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.

ધોરણ ૧૨ સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓના મેડીકલ પ્રવેશ માટે થોડા સમય પહેલા લેવામાં આવેલ “નીટ”ની પરીક્ષામાં થયેલ ધંધાલી અને ત્યારબાદ હાલમાં પરીક્ષા પહેલા જ પેપર ફૂટી જવાના સમાચારને ધ્યાને લેતા “યુજીસી નેટ”ની પરીક્ષા પણ મુલતવી રાખવાનું સરકારે જાહેર કર્યું છે. ગુજરાતમાં “ટેટ-ટાટ” પરીક્ષા પાસ કરેલ ઉમેદવારો સરકારી શિક્ષકોની ભરતી માટે આંદોલન કરી રહ્યા છે. લાખોની સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રકારની સ્પર્ધાત્મકતા પરીક્ષા માટે તૈયારી કરેલ હોય અને જયારે પરીક્ષાને અંતે પરિણામમાં મોટી ધંધાલી સામે આવે, પરીક્ષાઓ રદ થાય અને પરિણામ બાદ ભરતી ન થાય ત્યારે ન માત્ર વિદ્યાર્થી પરંતુ સમગ્ર પરિવાર તણાવમાં આવી જાય અને પરિવારના સભ્યો પર નિરાશાના વાદળો હાવી થઇ જાય. આ સ્થિતિમાં આપણા મનમાં સહજ પ્રશ્ન થાય કે સત્તાધારી પક્ષ તો એવા દાવા કરીને ચુંટણી જીત્યા કે દેશના વડાપ્રધાન એક ફોનમાં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અટકવી શકે છે તો શું તે આપણા દેશમાં વારંવાર બનતી પેપર ફૂટવાની ઘટનાને ન અટકવી શકે…? વારંવાર પેપર ફૂટવાની ઘટના એ વાતની ચાડી ખાય છે કે તંત્રને યુવાનોના ભવિષ્યની ચિંતા કરતા ભ્રષ્ટાચાર થકી ચોક્કસ લોકેને ફાયદો થાય તેમાં વધુ રસ છે.

કેટલાક વર્ષોથી ચોમાસાની શરૂઆત પહેલાના એક શબ્દ આપણે અનેકવાર મીડિયાના માધ્યમોમાં સંભાળતા હોઈએ છીએ “પ્રી મોનસૂન એક્ટીવીટી”. એટલે કે ચોમાસાની ઋતુમાં વરસાદના કારણે પ્રજાને તકલીફ ન થાય તે માટે વરસાદ આવતા પહેલા તકેદારીના ભાગરૂપે વ્યવસ્થા તંત્ર દ્વારા લેવામાં આવતા પગલા. મોટા નગરો અને શહેરોમાં “પ્રી મોનસૂન એક્ટીવીટી” ના નામે કરોડો રૂપિયાની ફાળવણી કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી અનેક જગ્યાએ રોડ રીપેરીંગ અને પાણી નિકાલના નામે ખાડાઓ ખોદાય છે, વૃક્ષોનું વિચ્છેદન કરવામાં આવે છે. પરંતુ જેવો વરસાદ શરુ થાય કે તરત જ રસ્તાઓમાં “ભુવા” પડી જવાની, પાણી ભરાઈ જવાની અને વૃક્ષો ધરાશાઈ થઇ જવાની ઘટનાઓથી આપણે અજાણ નથી. અનેક જગ્યાએ એવું પણ જોવા મળે છે કે પહેલા રોડ બનવવામાં આવે પછી થોડા સમયબાદ તેને તોડવામાં આવે. પૂછીએ કે કેમ તોડવામાં આવે છે તો જવાબ મળે કે વિકાસના કર્યો થઇ રહ્યા છે ગટર લાઈન નાખવાની છે. ફરી પાછો ત્યાં જ નવો રોડ બનવવામાં આવે અને આપણી ભોળી પ્રજા આ બધી જ બાબતોને વિકાસ ગણે છે. આ રીતે વ્યવસ્થાતંત્ર દ્વારા સામાન્ય જનતાને સમજાવવામાં આવતી વિકાસની વ્યાખ્યા ખરેખર કોની જરૂરિયાતો અને ભૂખ સંતોષે છે તે સૌ સમજવું જ રહ્યું.

        તાજેતરમાં આવેલ લોકસભા ચુંટણીના પરિણામો અને અયોધ્યામાં નવનિર્મિત રામમંદિરને ઉલ્લેખીને સોશિયલ મીડિયામાં અને કેટલાક નેતાઓ દ્વારા જાહેરમાં હિંદુ સમાજ પર માર્મિક કટાક્ષ કરવામાં આવી રહ્યા છે. નેતાઓ દ્વારા ઈરાદા પૂર્વક રાજકીય લાભ ખાંટવા આ રીતે થઇ રહેલ સાંપ્રદાયિક પ્રચાર સામાન્ય હિંદુ જન સમુદાયમાં ભયનો માહોલ ઉભો કરી શકે અને તેમને લાગે કે લોકસભાની ચૂટણીમાં હિંદુત્વ વિચારધારા ધરાવતા પક્ષને પૂર્ણ બહુમતી ન આપી ને આપણે બહુ મોટી ભૂલ કરી દીધી છે. સામે પક્ષે પણ કેટલાક મુસ્લિમ કટ્ટરપંથી સંગઠનો પણ આ જ મુદ્દાઓને ધ્યાને લઇ લોકોના દિલોદિમાગમાં ઝેર ઓકી ભયનો માહોલ ઉભો કરવામાં ભૂમિકા ભજવતા હોય છે. હકીકત એ છે કે આના પરિણામ સ્વરૂપે આપણને સૌને બંધારણીય રીતે મળેલ બિનસાંપ્રદાયિકતા દેશ અને દુનિયાના લોકોમાં માત્ર મજાક બનીને રહી જાય છે. ૨૧મી સદીમાં આપણે સત્તા અને વિકાસના કાર્યો માટે આ પ્રકારની સંકુચિત વિચારધારાને અપનાવવી કેટલા અંશે યોગ્ય તે વિચારવું રહ્યું.

        સોસીયલ મીડિયાની વાત કરીએ તો ૨૧મી સદી ટેકનોલોજીનો યુગ ગણાય છે ત્યારે ફેસબુક, ઈન્સ્ટા, ટ્વીટર અને અન્ય માધ્યમો દ્વાર દુનિયાને આજે આપણે આંગળીના ટેરવે ફેરવતા થઇ ગયા છે. આ માધ્યમોનો ચોક્કસ રીતે યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તે આપણા વિકાસની ગતિને વેગવંતી બનાવી જ શકે છે. પરંતુ જેમ એક સિક્કાની બે બાજુ હોય તેમ આ માધ્યમોનો દુર ઉપયોગ પણ વિપુલ માત્રામાં થઇ શકે છે અને થઇ પણ રહ્યો છે ત્યારે આ ટેકનોલોજીનો અગ્યોગ, અતિશય અને બિનજરૂરી ઉપયોગ પણ આવનારા દિવસોમાં આપણા સૌ માટે ખતરાની ઘંટડી સમાન ન બને તે અંગેની તકેદારી રાખવી જરૂરી છે. આગામી સમયમાં આ ટેક્નોલોજી આપણી રોજી-રોટી ન છીનવી લે તેનું સવિશેષ ધ્યાન રાખવું તે આપણા સૌની નૈતિક ફરજ બને છે.

        ઈતિહાસ ગવાહ છે કે દુનિયાની જે જે સભ્યતાઓએ સમયની ગતિ સાથે ચાલવાનો પ્રયત્ન કર્યો, બદલાવને સ્વીકાર્યો અને વિકાસનો માર્ગ અપનાવ્યો તે તેમના અસ્તિત્વને વધુ ટકાવી શક્યા. આપણે પણ આ જ વ્યવસ્થાનો ભાગ છીએ; માત્ર નક્કી એ કરવાનું છે કે સમયની ગતિ સાથે કેમ, ક્યારે અને કેટલો બદલાવ અપનાવવો જેથી ટકાઉ વિકાસના માર્ગે આપણે લાંબા સમય સુધી ચાલી શકીએ.

अज्ञानी वह व्यक्ति नहीं है जो विद्वान नहीं है; अज्ञानी वह है जो स्वयं अपने को नहीं जानता।

June 29th, 2024

માણસ ભલે વિદ્વાન હોય. પરંતુ સમજ, અથવા બોધ માટે જો તે પુસ્તકો પર, માહિતીઓ પર કે પ્રમાણો પર આધાર રાખતો હોય તો વ્યક્તિ મૂઢ અને અજ્ઞાની જ છે. બોધ તો માત્રને માત્ર – આત્મજ્ઞાન થી આવે છે. અને આત્મજ્ઞાન કઈ રીતે આવે ? આત્મજ્ઞાન આવે છે. પોતાની સમસ્ત માનસિક પ્રક્રિયા પ્રત્યે સજગતા થી. આ રીતે જોઈએ તો વાસ્તવમાં શિક્ષણનો અર્થ અને તાત્પર્ય પોતાની જાત એટલે કે સ્વયં ને સમજવામાં રહેલું છે, કારણ કે આપણા માંથી દરેકમાં સંપૂર્ણ અસ્તિત્વ સમાહિત છે.
આજે જેને આપણે શિક્ષણ નામ આપીએ છીએ તે તો માત્ર પુસ્તકો માંથી એકત્રિત કરેલી માહિતી જ છે જે કોઈ પણ સાક્ષર વ્યક્તિ અજ્ઞાની થી ભેગી કરી શકે છે. આવી કેળવણી તો ! માણસને પોતાની જાત થી પલાયન કરવાનું જ શીખવે છે જેથી તે વધારેને વધારે દુઃખ અને કષ્ટમાં રહે છે. ચીજ – વસ્તુઓ, વ્યક્તિઓ અને વિચારોની સાથે દોષપૂર્ણ સંબંધોના કારણે આપણામાં દ્વંદ્વ અને ભ્રાંતિઓ પેદા થાય છે. જ્યાં સુધી આપણે આ અંત નિરહિત સંબંધોને નથી સમજતા અને નથી બદલતા ત્યાં સુધી વિદ્ધતા અર્થાત તથ્યોનું સંકલન અને વૈવિધ્યપૂર્ણ કાર્ય કુશળતા પણ સતત વધી રહેલા વિનાશ અને અરાજકતાની દિશામાં જ લઇ જશે. આજે બાળક શાળામાં માત્ર જીવિકોપાર્જનની ટેકનીક શીખવા માટે જ જાય છે. કારણ કે આવી તકનીક ભવિષ્યમાં આર્થિક સુરક્ષા આપવા માટે આવશ્યક છે. પરંતુ શું આ તકનીક બાળકને પોતાની જાતને સમજવામાં મદદરૂપ થઇ શકશે ?
દુઃખ, દર્દ, પીડા, સૌંદર્ય, અને કુરૂપતા ( બદસૂરતી ) પ્રેમ, નફરત, હિંસા, ક્રોધ આ બધું જ આપણા જીવનમાં છે. જેને દરેક સ્તરે તેની સમગ્રતામાં સમજી લેવાની જરૂર છે. અને આ સમજ માંજ તેને ટેકલ કરવાની પદ્ધતિ પણ રહેલી છે. તકનીક શીખવાથી બાળક ક્યારેય સર્જનશીલ ન બની શકે.
ટેકનીકલ જ્ઞાન એક સ્તરે જરૂરી છે. એમાં બે મત નથી પરંતુ આ જ્ઞાન માણસની મનોવૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓ, અંતરદ્વંદ્વ,આંતર વિરોધ, અંતરવેદના માટે કોઈ ઉચિત અને યોગ્ય સમાધાન આપી શકે નહિ; અને આ તકનીકીજ્ઞાન માણસે પોતાની જાતને સમજ્યા વગર પ્રાપ્ત કર્યું છે તેથી તે ખુબ જ આત્મઘાતી અને વિનાશક છે. ટેકનીકલ જ્ઞાન માણસને આર્થિક, સામાજિક અને કંઈક અંશે મનોવૈજ્ઞાનિક સુરક્ષા અવશ્ય પુરી પડે છે. પરંતુ તે જીવનના જટિલ અને ગંભીર પ્રશ્નોની ઉપેક્ષા કરે છે. જ્યાં સુધી આપણે સૌ આંતરિક સુરક્ષાની ખોજ કરતા રહીશું. ત્યાં સુધી જીવનની સંપૂર્ણતાને ક્યારેય સમજી શકીશું નહિ. સાચું અને વાસ્તવિક શિક્ષણ ટેકનીકલ જ્ઞાનની સાથે સાથે બાળકને એના જીવનને તેની સમગ્રતામાં અખંડતા માં સમજાવવામાં બાળકને મદદ રૂપ થાય છે.
આજે આપણા શિક્ષણમાં આદર્શને ખુબ જ મહત્વ આપી દેવામાં આવ્યું છે. જે નિરર્થક, બિનજરૂરી અને બિનઉપયોગી છે.
આદર્શ અથવા યૂટો પિયા ( કાલ્પનિક સ્વર્ગ-રાજ્ય ) કયારેય બાળક જીવનમાં મૌલિક પરિવર્તન લાવી શકે નહિ. જયારે બાળકોના જીવન પર કોઈ આદર્શ લડી દેવામાં આવે છે ત્યારે , આદર્શ વધારે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે અને બાળકો ગૌણ આવી પરિસ્થિતિમાં બાળકોની આંતરિક બાબતો પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવાય છે, એમની મૌલિતાની ચિંતા કર્યા વિના, આદર્શની અવધારણા મુજબ બાળકોને દિશા આપવામાં આવે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ‘ જે છે ‘ એના કરતા ‘ જે હોવા જોઈએ ‘ વધારે અનિવાર્ય બની જાય છે. જેના કારણે બાળક માનસિક તાણ, સંઘર્ષ અને દ્વંદ્વ તથા કુંઠા અનુભવે છે. બાળક ‘ જે છે ‘ એના પ્રત્યે જાગૃત ત્યારે જ થઇ શકાય જયારે બાળક ‘ જે નથી ‘ તે બનાવવાની કોશિશ કે પ્રયત્ન સદંતર બંધ કરી દેવાય. આદર્શનો શિક્ષણમાં કોઈ સ્થાન નથી કારણકે આદર્શ વર્તમાનને સમજવામાં સૌથી મોટું અવરોધ પેદા કરે છે, બાધક બને છે.
બીજાને સમજવા માટે માત્ર પ્રેમ જ કાફી છે. પરંતુ આ પ્રેમ બિનશરતી હોવું જોઈએ. જ્યાં પ્રેમ હોય છે ત્યાં તત્ક્ષણ અને એક જ સ્તર પર સંવાદ શક્ય બને છે. માતા-પિતા તરીકે આપણે સૌ શુષ્ક અને પ્રેમ વિહીન, નીરસ હોવાથી બાળકોની સઘળી જવાબદારી, શિક્ષણની અને જીવનની સરકારને અથવા સરકારી સંસ્થાઓને સોંપી દીધી છે. પરંતુ સરકાર ને તો તાલીમ બદ્ધ ટેક્નિશિયન જોઈએ નહીં કે સંવેદનશીલ નાગરિકો કારણ કે કોઈ પણ સંગઠન કે વ્યવસ્થા અથવા સરકાર માટે સંવેદનશીલ નાગરિકો તો જોખીમ છે માટે તમામ ધાર્મિક સંગઠનનો કે સરકારો માટે માત્ર ટેક્નિશિયન, કારીગરો અથવા કાર્ય કુશળ મજૂરો જ જોઈએ નહીં કે માણસો.
શિક્ષણનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્ય છે એવા સમન્વિત માણસો પેદા કરવા, જે જીવનને એની સમગ્રતામાં જોઈ શકે અને સામનો કરી શકે, કોઈ નિષ્ણાત કે તજજ્ઞની માફક નહીં. કારણ કે એક આદર્શવાદી અને એક વિશેષજ્ઞ હંમેશા સમગ્રતા થી દૂર રહે છે. આ બંને તો જીવનના એક નાનકડો અંશ ને જ સ્પર્શ કરી શકે છે. જો આપણે સાચા અર્થમાં કોઈ બાળકને સમજવું હોય તો અધ્યાપક તરીકે આપણે અત્યંત સજગ સાવધાન અને આત્મ – સચેત હોવા જોઈએ, પરંતુ એના માટે અપાર પ્રજ્ઞા અને પ્રેમની જરૂર છે. એને કોઈ આદર્શવાદી બનાવવાની જરૂર નથી. અથવા આદર્શની દિશામાં પ્રેરિત કે પ્રોત્સાહિત કરવાની પણ જરૂર નથી ત્યારે જ એ બાળક સંપૂર્ણ પણે પ્રસ્ફુરિત થઇ શકશે. અને પોતાની મૌલિકતા ને પામી શકશે. આવા જ બાળકો વિશ્વ નાગરિક બની શકે. પરંતુ એના માટે શિક્ષકો Self Knowledge વાળા હોવા જોઈએ.

Books Are Our Best Friends.

June 29th, 2024

“દરેક પુસ્તક વાંચવાનું શરૂ કરો. એને પૂરું કરવું જરૂરી નથી”… જે પુસ્તક વાંચવાની શરૂઆત કરીએ તે પુસ્તક પૂરું કરવું જ જોઈએ એવી લાગણી સામાન્ય રીતે દરેકને મનમાં થતી હોય છે. કેટલાક પુસ્તકો વાંચીને બચાવવાના હોય છે. કહેવાનો અર્થ એ છે કે કેટલાક પુસ્તકોના થોડાક અંશ જ મુલ્લ વાંચવાના હોય છે. કેટલાક પુસ્તકો પૂરેપૂરા વાંચવાના હોય છે. જ્યારે કેટલાક પુસ્તકો છેક સુધી પૂરેપૂરા ખંત અને ધ્યાનથી વાંચવાના હોય છે. આપણા પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી એક સાથે ત્રણ પુસ્તકો વાંચતા. મિત્રો બધા જ પુસ્તકો છેક સુધી વાંચવા શક્ય જ નથી. તેથી ફરષદના સમયે થોડા થોડા પુસ્તકોના વાંચનનો આનંદ લેવાની શરૂઆત કરવી જોઈએ. પુસ્તકો જ આપણા સાચા મિત્રો છે. આપણે સારા પુસ્તકોનું કલેક્શન કરવું જોઈએ અને આપણા ઘરમાં એક નાની લાઇબ્રેરી બનાવવી જોઈએ. એક પુસ્તક વંચાઈ જાય પછી થોડા સમય પછી જો એને રીપીટ કરવામાં આવે તો બહુ ઓછા સમયમાં જ એ વંચાઈ જતું હોય છે. પુસ્તકના પહેલા બે ત્રણ પ્રકરણ વાંચ્યા પછી જો તમને એમ લાગે કે તેમાંથી તમને જોઈતી યોગ્ય માહિતી મળતી નથી અથવા એ પુસ્તક તમારા મનને જલ્દી આકર્ષી શકતું નથી તો એ પુસ્તકને એક બાજુ મૂકી દેવું જોઈએ અને સમયનો વધારે સારો ઉપયોગ કરી બીજું સારું પુસ્તક વાંચવાની શરૂઆત કરવી જોઈએ. આપણા પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી એક સાથે ત્રણ પુસ્તકો વાંચતા. વાંચવાની આદતને કેળવવાથી આપણને ચારેય દિશાઓનું ઘણું બધું જ્ઞાન મળતું હોય છે. સાણંદમાં કાલુપુર બેંક સામે આવેલ મનહર લાઇબ્રેરીની આપણે મુલાકાત લેવી જોઈએ. ત્યાં કયા પ્રકારના કેવા પુસ્તકો છે તે પણ જાણવું જોઈએ. આપણા દીકરા દીકરીઓને માત્ર ટીવી અને મોબાઇલથી થોડા દૂર કરી જો સારા પુસ્તકો તરફ તેમને વાળીશું તો ભવિષ્યમાં તેમની કારકિર્દી અચૂક સફળ બનશે. દરેક માતા-પિતાનો એક ખૂબ જ ગંભીર પ્રશ્ન છે તેમના દીકરા દીકરીઓને મોબાઈલ ફોન અને ટીવી વધુ જોવાની ખૂબ જ આદત પડી ગઈ છે. આજના વિદ્યાર્થીઓ મોબાઇલ ગેમ અને સિરીઝ પૂરી કરવામાં તેમનો અમૂલ્ય સમય ખૂબ જ બગાડતા હોય છે તેને દૂર કરવા માટે જો સારા પુસ્તક વાંચવાનો એક પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો આપણે સફળતાપૂર્વક તેમને મોબાઈલ ના વધુ પડતા ઉપયોગથી દૂર કરી શકીશું. જો આપણી વાંચનની સ્કિલ સારી હોય તો આપણે લેખનમાં પણ ખૂબ જ સારી નિપુણતા લાવી શકીએ.

કાર્ય જીવન અને અંગત જીવનને સંતુલિત કરવું: એક નિર્ણાયક પ્રયાસ

June 29th, 2024

આજ ના આર્ટીકલ માં આપણે કાર્ય જીવન અને અંગત જીવનને સંતુલિત કરવું એ જોઈશું કાર્ય જીવન અને વ્યક્તિગત જીવન વચ્ચે સુમેળભર્યું સંતુલન હાંસલ કરવું એ આજના ઝડપી વિશ્વમાં એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની રહ્યું છે. જેમ જેમ વ્યક્તિઓ વ્યક્તિગત જીવનને પરિપૂર્ણ કરીને તેમની કારકિર્દીમાં શ્રેષ્ઠ બનવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે આ સંતુલન હાંસલ કરવા માટે અસરકારક વ્યૂહરચનાઓની જરૂરિયાત સર્વોપરી બની જાય છે.

પ્રથમ, પ્રાથમિકતા એ મુખ્ય છે. કામ પર અને અંગત જીવનમાં બંને કાર્યો અને પ્રતિબદ્ધતાઓને ઓળખવા અને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. આમાં સ્પષ્ટ લક્ષ્યો નક્કી કરવા, કાર્યક્ષમ રીતે સમયનું સંચાલન કરવું અને કાર્યોને ક્યારે સોંપવું અથવા વધારાની જવાબદારીઓને ના કહેવાનો સમાવેશ થાય છે. સીમાઓ સ્થાપિત કરીને અને તેને વળગી રહેવાથી, વ્યક્તિઓ કામને તેમના અંગત સમયમાં વધુ પડતા અતિક્રમણથી રોકી શકે છે.

બીજું, સમય વ્યવસ્થાપન નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. કાર્ય-સંબંધિત કાર્યો, વ્યક્તિગત શોખ, કૌટુંબિક સમય અને આરામ માટે ચોક્કસ સમય ફાળવવાથી સંરચિત દિનચર્યા જાળવવામાં મદદ મળે છે. આ અભિગમ માત્ર કામ પર ઉત્પાદકતા જ નથી વધારતો પણ એ પણ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વ્યક્તિઓને કામના કલાકોની બહાર ખુદ ને રિચાર્જ કરવા  માટે પૂરતો સમય મળે છે.

વધુમાં, સહકર્મીઓ અને પરિવારના સભ્યો સાથે ખુલ્લા સંવાદને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે. કામની પ્રતિબદ્ધતાઓ અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાતોનો ધ્યાન માં રાખવાથી પારદર્શક રીતે સંચાલન થઈ શકે છે.

વધુમાં, વ્યક્તિની સુખાકારીનું પોષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. નિયમિત વ્યાયામ, યોગ્ય પોષણ અને પૂરતી ઊંઘ દ્વારા શારીરિક સ્વાસ્થ્યની કાળજી લેવી એ એકંદર સ્થિતિસ્થાપકતા અને ઊર્જા સ્તરમાં ફાળો આપે છે. માઇન્ડફુલનેસ, શોખ અને પ્રિયજનો સાથે ગુણવત્તાયુક્ત સમય પસાર કરવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા માનસિક અને ભાવનાત્મક સુખાકારીનું સંવર્ધન કરવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

વધુમાં, વ્યક્તિગત સમય દરમિયાન કામથી ડિસ્કનેક્ટ કરવાનું શીખવું મહત્વપૂર્ણ છે. સતત, ઈમેલ ચેક કરવા અથવા ઓફિસ સમયની બહારના કામના કૉલ્સ ક્યારે લેવા તેની આસપાસ સીમાઓ નક્કી કરવી જરૂરી છે. આ વિભાજન વ્યક્તિઓને કાર્ય-સંબંધિત તણાવથી વિચલિત થયા વિના વ્યક્તિગત પ્રવૃત્તિઓમાં સંપૂર્ણ રીતે જોડાવા દે છે.

છેલ્લે, સખત અલગ થવાને બદલે વર્ક-લાઇફ ઇન્ટિગ્રેશનનો ખ્યાલ અપનાવવો ફાયદાકારક બની શકે છે. આ અભિગમ કાર્ય અને વ્યક્તિગત જીવનના સંમિશ્રણ પાસાઓ પર ભાર મૂકે છે જે એકંદર સુખાકારીને પૂરક અને સમર્થન આપે છે. દાખલા તરીકે, વ્યવસાયિક કૌશલ્યો વધારવા માટે વ્યક્તિગત રુચિઓનો ઉપયોગ કરવો અથવા કાર્ય-સંબંધિત મુસાફરીમાં કુટુંબના સમયનો સમાવેશ કરવાની રીતો શોધવાથી જીવન પ્રત્યે વધુ સર્વગ્રાહી અભિગમને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે

આશીર્વાદ ની તાકાત

June 29th, 2024

આપણે ત્યાં હંમેશા સત્કર્મ અને સેવા નું ખૂબ મોટું મહત્વ રહેલું છે.ઈતિહાસ માં કેટલાય મહાપુરુષો સેવા થકી અમરપદ ને પામ્યા છે. જલિયાણ જોગી શ્રી જલારામબાપા, સત્ શ્રી દેવીદાસ બાપુ, શ્રી દાદા મેકરણ થી લઈ શ્રી બજરંગદાસ બાપા (બગદાણા) અને શ્રી મુનિ બાપુ સુધી આવો તો આ મહાપુરુષો સેવા નો પર્યાય બની પોતાનું આખું જીવન સમાજ માટે સમર્પિત કરી દીધું. જલારામબાપા ને કોઈ એ એક દિવસ પૂછ્યું કે બાપા તમે આ ભૂખ્યા માટે ભોજન સેવા કરો છો તો તમને શું મળે? ત્યારે જલારામબાપા એ હસતાં મુખે એટલું જ કહ્યું કે વ્હાલા ટુકડો ત્યાં હરિ ઢુકડો ભૂખ્યા ને ભોજન કરાવુ છું તો મારી અંદર બેઠેલો રામ રાજી થાય છે. અને કહે છે કે જેની પર રામ રાજી હોય ત્યાં રોજ દિવાળી ત્યારે આજ ના લેખ મા કોઈ ની સેવા થકી મેળવેલા આશીર્વાદ શું ન કરી શકે એની વાત કરવી છે.
એક ગામડા ગામનો અભણ યુવાન ઉનાળાના દિવસોમાં સેવા ના ભાવ સાથે વગડા માં પાણી ની પરબ ખોલે છે. રસ્તા માં આવતા જતા મુસાફરો પાણી પીને ટાઢક વળતાં . આ પરબ ઉપર રોજ અજાણ્યા ચાર જણા આવે છે. પાણી પીવે, થાક ઉતરે ત્યાં સુધી પેલા યુવાન સાથે વાતો કરે અને પછી જતા રહે. આ રોજ નો ક્રમ બની ગયો.એક દિવસ પેલો યુવાન પૂછે છે કે મિત્રો તમે રોજ મારે ત્યાં આવો છો, પાણી પીવો છો,વાતો કરો છો અને જતા રહો છો. તો મને એટલું તો બતાવો કે તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવો છો અને ક્યાં જાવ છો? પેલા ચારે જણ ક્હે છે કે દોસ્ત અમારી ઓળખાણ કાઢવી રહેવા દે.પેલો યુવાન આગ્રહ કરે છે કે ના, તમે તમારી ઓળખાણ આપો. પેલા લોકો ક્હે છે કે દોસ્ત કાળજું કઠણ કરી ને સાંભળ અમે યમના દૂતો છીએ. હેં..? તો કહે હા અમે યમના દૂતો છીએ અને રોજ જીવને લેવા જઇએ છીએ. વાત સાંભળતા યુવાન ક્હે છે કે ભાઈ તમે મારૂં એક કામ કરશો? દૂતો કહે છે કે ભાઈ રોજ તારૂં પાણી પીએ, તારી સાથે વાતો કરીએ અને તારૂં કામ કેમ ના કરીએ? યુવાન કહે છે કે દોસ્તો મારે મારૂં મૃત્યુ જાણવું છે. તમે કાલે આવો ત્યારે મારૂં મૃત્યુ જાણતા આવજો ભલે કહીને દૂતો જતા રહયા.બીજા દિવસે દૂતો આવી ને કહે છે કે દોસ્ત તારૂં મૃત્યુ તારી પરણ્યાની પહેલી રાત્રીએ સર્પ દંશ થી થશે. આટલું બોલતાં દૂત રડી પડ્યો. પેલો યુવાન ક્હે છે ભાઈ તું કેમ રડે છે? દૂત ક્હે છે મિત્ર તને કરડવા માટે નો સાપ બનવાનો મારો વારો છે. યુવાન પૂછે છે કે મિત્રો મૃત્યુ થી બચવું હોય તો કંઈ રીતે બચી શકાય? દૂતો કહે છે કે ભાઈ મૃત્યુ એ દુનિયા નો અટલ નિયમ છે.વિધાતા ના લેખ ને કોઈ રોકી ના શકે તેમ છતાં તું લગ્ન જ ના કરે તો કદાચ બચી શકે.
આ બાજુ યુવાન નાં લગ્ન ની વાતો ચાલે છે.યુવાન લગ્ન કરવાની ના ક્હે છે. પરંતુ માની મમતા અને પિતા ના પ્રેમ આગળ યુવાન ને ઝૂકવું પડે છે. યુવાન નાં લગ્ન થાય છે પરણ્યા ની પહેલી રાત્રિ એ પોતાની દુલ્હન ને મળવા જાય છે. નવોઢા અન્ન નાં થાળ રાંધી ને મેડી ઉપર પોતાના પતિ ની આવવાની રાહ જોઈને બેઠી છે.યુવાન અડધો દાદર ચડ્યો ત્યાં પેલો દૂત સાપ બની ને બેઠો છે.યુવાને આવીને દૂત ને કીધું તું મને જલ્દી ડંખ મારી ને તારી ફરજ પુરી કર. સાપ ક્હે છે ભાઈ તારા મૃત્યુ ને હજી અડધા કલાકની વાર છે.હું તને અત્યારે કરડીશ તો તારે અડધો કલાક વધારે દુઃખી થવું પડશે. એના કરતાં હું અડધા કલાક પછી તને ડંખ મારૂ જેથી કરીને તારે દુઃખી ના થવું પડે.આ બન્ને ની વાત પેલી નવોઢા ઉપરના ઓરડામાં સાંભળે છે.નવોઢા જાણી ગઇ કે મારો પતિ ઓરડા સુધી પહોંચવાનો નથી.
એવામાં ગામના પાદરમાં કોઇ ગરીબ મજૂરો આવીને પડેલા છે.અડધી રાત્રિ એ એક મજૂરની સ્ત્રી ને પ્રસુતિ ની પીડા ઉપડે છે. બાળકનો જન્મ થાય છે.પેલી સ્ત્રી પોતાના પતિ ને ક્હે છે કે મને જલ્દી ખાવાનું લાવી આપો મને પેટમાં વાઢ ઉપડી છે તમે જલ્દી ખાવાનું લાવો નહિંતર હું મરી જઈશ જઈશ.પુરૂષ કહે છે કે આ અજાણ્યા ગામમાં અડધી રાત્રિ એ મને ખાવાનું કોણ આપશે? સ્ત્રી આશ્વાસન આપે છે કે તમે જાવ તો ખરા કોઇ દયાળું મળી જશે.પુરુષ ઊભી બજારે અડધી રાત્રિ એ પોકાર કરે છે કે કોઇ દયાળું છે? કોઇ હરિનો લાલ છે જે મારી પત્નીનું અન્ન થી પેટ ઠારે? આ પોકાર મેડી ઉપર નવોઢા નાં કાને પડે છે. નવોઢા ને થાય છે કે થોડીવારમાં પતિ મૃત્યુ પામવાનો છે. આ અન્ન ના થાળ, આ શણગાર થોડીવાર માં રોળાઇ જવાના છે.બારીમાં સાડી બાંધી ને પેલું અન્ન એ સાડીમાં લપેટીને પુરુષ ને આપે છે. પુરુષ પોતાની સ્ત્રી ને આપે છે. સ્ત્રી ના પેટનો ખાડો પુરાણો અને નાભીમાંથી આશીર્વાદ નીકળ્યાકે હે પરમાત્મા મારૂં પેટ ઠારનાર નું પેટ ઠારજો. એનો ચુડી ચાંદલો અમર રાખજો. એનું સૌભાગ્ય અખંડ રાખજો. આશીર્વાદ નો ધોધ યમરાજા ના ચોપડા મા કંડારાઇ ગયો.
આ બાજું સમય પુરો થયો એટલે સાપ ડંખ મારે છે.પરંતુ યુવાન ને કંઇ થતું નથી.દૂત અનેક પ્રયાસ કરે છે છતાં યુવાન ને ઝેર ચડતું નથી.દૂત દોડતો યમરાજ પાસે આવી ને ક્હે છે કે પ્રભુ આપણી કાંઇક ભુલ થાય છે.પેલા યુવાન ને ઝેર ચડતું નથી અને નથી એનું મૃત્યુ થતું. યમરાજ ચોપડો ખોલી ને જુવે છે અને દૂતને ક્હે છે તારે માત્ર એક સેકન્ડનો ફેર પડી ગયો. તારા ડંખ ના પહેલાં ગરીબ બાઇ ના આશીર્વાદ પહોંચી ગયા.તું કે હું હવે એને મારી નહીં શકીએ.
કોઇની સેવા, કોઇ ભૂખ્યા માણસના આશીર્વાદ અને દુવા શું ના કરી શકે? કોઇના આત્મા ને ઠારવાનું કામ વિધાતાનાં વિધાનને ખોટા પાડી શકે છે. જીવનમાં જ્યારે મોકો મળે ત્યારે કોઇની દુવા લેવાનું ચૂકશો નહીં. દુવા અને આશીર્વાદ માં બહુ તાકાત છે. ગમે તેવા સંકટો અને મુસીબતો આશીર્વાદથી ટળી જાય છે.અને કોઇની બદદુવા કે કોઇના આત્માને બાળવાનું કામ તમારા ગમે તેવા સુખ કે સામ્રાજ્ય ને ઘડી ના છઠ્ઠા ભાગમાં નામશેષ કરી શકે છે.માટે જીવનમાં હમેશા ભલાઇ કરવી ભલાઇ ભલભલા સંકટ ને દૂર કરે છે. અને એમ છતાં ભલાઈ ન કરી શકો તો કંઈ નહીં પણ કોઈ નું અહિત તો કરવુ જ નહીં. આશીર્વાદ વિધિના વિધાન અને ઇશ્વરના ચોપડા ને પણ ખોટા પાડી શકે છે. માટે સત્કર્મ કરી આશીર્વાદ મેળવતા રહો.

પસ્તી વાળા નો વિચાર
તો પાવરફુલ હતો હો ……

June 22nd, 2024

આજના લેખમાં મને થયેલા એક અકલ્પનીય અનુભવ ની વાત આપની સાથે શેર કરવી છે આ એક એવો અનુભવ હતો કે જે મારી કલ્પના બહાર નો હતો. આ અનુભવ ની વાત મેં સાંભળી પણ આજે એનો સાક્ષાત્કાર પણ થય ગયો. કહેવતો સાંભળવી અને તેનો અનુભવ થવો એ બંને અલગ અલગ બાબત છે. જેમકે કહેવાય છે કે “ભૂખ્યા ને વાસી રોટલો પણ મીઠો લાગે”. આ કહેવત સાંભળવા માટે ઠીક છે પણ તેનો અનુભવ કરવો હોય તો એમની માટે ભૂખ્યા રહેવું પડે અને પછી એ રોટલો મળે ત્યારે એ કહેવત નો સાચો મતલબ અને મર્મ સમજાય.

આપણે એક એવા સમાજ માં રહીએ છીએ કે જ્યાં મોટાભાગે એક એવી માનસિકતા પ્રવર્તે છે કે જેમાં વ્યક્તિ ના વેશ પહેરવેશ તેની ભાષા કે સામાજિક કે આર્થિક સ્થિતિ પર થી તેમની ક્ષમતા પારખવા નો પ્રયત્ન કરતા હોઈએ છીએ.મને લાગે એ એક ખોટી પધ્ધતિ છે. કારણ કે ક્યારેય કોઈ વ્યક્તિ ની ક્ષમતા તેમના વેશ પહેરવેશ, ભાષા, કે તેની વર્તમાન સ્થિતિ પરથી ન આંકી શકાય.ઈતિહાસ માં ડોકિયું કરી તો તેના પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણ મળે છે જેમકે પ્રાચીન સમય ના મહાન ઋષિ અષ્ટાવક્ર કે જેમના શરીરના આઠ અંગો વાંકા ચૂકા હતા બધા તેના શરીર પર હાસ્ય કરતા પણ જ્યારે તે મોટા મોટા પંડિતો વિદ્વાનો સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરવા બેસતા તો બધા ની બોલતી બંધ કરી દેતા અને પોતાનામાં રહેલા જ્ઞાન ના પ્રકાશ થી બધાને અંજાવી દેતા.અને તેમની વિદ્વત્તા જોઈ પછી સૌ તેને પ્રણામ કરતા.

મારા અનુભવ ની વાત કરું તો ગત્ રવિવારે સવારે લગભગ સાડા સાત વાગ્યે હું ઘર ની બહાર ઉંભો હતો. રજા નો દિવસ હતો એટલે રસ્તે નોકરિયાત, ધંધાર્થીઓ, અને વિધાર્થી કોઈ દેખાતા ન હતા. સોસાયટી નો રસ્તો ખાલી જ હતો એવા માં અચાનક એક ત્રણ પૈડાં વાળી સાયકલ પર સવાર એક વ્યક્તિ આવ્યો મારા થી થોડે દૂર એક ઝાડ નીચે ઊભો રહ્યો. કપડાં મેલા છે, ઉપર ના બે બટન હાજર નથી, મોટા વાળ અને દાઢી વધી ગયેલ છે માં તૂટેલા સિલ્પર પહેરેલાં છે. અત્યંત ગરીબ અને મજૂર હોય એવું લાગ્યું. પછી એણે લાલ કલર નું નાનું માઈક કાઢી એમાં બોલ્યો
ચાલો….પેપર …. પસ્તી….ભંગાર વાલે……..બે ત્રણ વાર બોલ્યા.

હમણાં કોઈ પેપર પસ્તી લય ને આવશે એવી આશા એ ઉભો હતો. પણ કોઈ આવ્યું નહીં એટલે હું તેની પાસે ગયો અને કહ્યું ભાઈ એક વાત કહું ખોટું ન લાગે તો….
એ ભાઈ બોલ્યો: સાહેબ મને ખોટું લાગે એવું આપ બોલશો નહીં એનો મને વિશ્વાસ છે.. માટે બિન્દાસ બોલો બોલો….

મેં કહ્યું ભાઈ તમે ખૂબ સરસ કામ કરો છો… મહેનત પણ સારી કરો છો… ઘરે ઘર નો વધારા નો કચરો પસ્તી ભંગાર ઉધરાવી તેનું યોગ્ય વળતર આપી તમે એકંદરે સ્વચ્છતા માટે ખૂબ કાર્ય કરો છો. શું કરીએ સાહેબ ભણ્યા નહીં એટલે આવી મજુરી કરી ઘર ચલાવીએ છીએ એમ તે ભાઈએ મને કહ્યું. મેં કહ્યું ભાઈ મને એવું લાગે છે તમે વહેલા આવી ગયા થોડા મોડા આવતા તો તમને પસ્તી આપવા વાળા મળી રહેતા આજે તો રવિવાર એટલે રજા નો દિવસ અઠવાડિયા નો થાક ઉતારવા માટે આજ મોટા ભાગના લોકો થોડા મોડા ઉઠતા હોય છે. માટે થોડાં મોડા આવો તો તમારું કામ થઈ જાય.

તમારી વાત તો સાચી છે સાહેબ એમાં શું છે કે અમારા જીવનમાં થાક તાપ તડકો બધું ગાયબ છે એટલે આવું અમે ન વિચારી અને જો અમે એના ભરોસે રહીએ તો અમારા ઘરની તાવડી ટેકો લઇ જાય. અમારે તો સુરજ ઉગે એટલે સંઘર્ષ ચાલુ અને સુરજ આથમે ત્યારે આરામ. પણ તમારી વાત પણ ખોટી નથી. હું એ બાબત પર વિચાર કરીશ. પણ એક વાત કહું સાહેબ‌ તમને ખોટું ન લાગે તો એમ કહી એ ભાઈએ મને પ્રશ્ન કર્યો. મેં કહ્યું અરે…આતો મારો સવાલ જ મને પાછો આપ્યો એમ કહી અમે હસ્યા.

પછી એ ત્રણ પૈડાં વાળી સાયકલ પર સવાર મહેનત કરનાર શ્રમજીવી માણસે જે મને કહ્યું એ સાંભળીને હું ચક થઈ ગયો એ વાત મેં હ્દય ના એક ખૂણે બાંધી લીધી. એ ભાઈ બોલ્યો સાહેબ સાચું કહું તો ઘર નો કચરો હોય કે મનનો એ આપણી માટે નડતર રૂપ છે. તેનો જો યોગ્ય સમયે નિકાલ કરવો જરૂરી છે અને એની માટે વહેંલા જાગી જવું જરુરી છે.એ પછી ઉંધ માંથી જાગવા નું હોય કે જીવનમાંથી પણ જો વહેલાં ન જાગ્યા તો કચરો વધારે જમા થતો જશે અને ખોટી જગ્યા રોકશે અને જેનાથી અન્ય સારી વસ્તુ ને જગ્યા નય મળે. વહેલા ઊઠીને જો વધારો ના કચરા પસ્તી ને યોગ્ય નિકાલ ન કર્યો તો પછી આખો દિવસ અન્ય કામ માં પસાર થઈ જશે અને એ કચરો ત્યાં નો ત્યાંજ પડ્યો રહેશે. એવુ જ આપણ મન અને જીવન નું છે આપણા મન માં રહેલ દુર્ગુણ રુપી કચરો જો સમયે નિકાલ ન કર્યો તો એ વધતો જશે અને સારા વિચારો ને સ્થાન નહીં મળે.

આ સાંભળી મને થયું કે આટલી મોટી વાત કેટલા સુંદર ઉદાહરણ સાથે આ શ્રમિકે જણાવી. ત્યારે મને અનુભવ થયો કે કોઈ ના દેખાવ થી તેમની ક્ષમતા ન પારખી શકાય તેની માટે તેની સાથે થોડો સમય વિતાવવો પડે મેં કહ્યું ભાઈ..જીવનના ગુઢ રહસ્ય ને ઉજાગર કરનારી આ વાત તમે ક્યાં થી જાણી તો કહે છે સાહેબ અમને કોણ સમજાવે અમારે તો કેવું છે કે ઠોકર પગ માં વાગ્યે અને સમજણ મન માં એટલે એવું કહી શકાય કે જીવનમાં વાગેલી ઠોકરો એ આ બધું જ્ઞાન કરાવ્યું છે એ સમયે આકાશ તરફ મીટ માંડી મેં એટલું જ કહ્યું કે હે ઈશ્વર તારી ગતિ ન્યારી છે અને હા આ વાત અનુભવી ત્યારે મને કબીર સાહેબ યાદ આવ્યાં એ આ જ તો વાત કરે છે કે:

જાતિ ન પૂછો સાધુ કી , પૂછ લિજીએ જ્ઞાન
મોલ કરો તલવાર કા, પડા રહને દો મ્યાન.

किसीभी क्षेत्र में जब कोई सर्वोच्च शिखर पर पहुँच जाता है, तब उसे टिके रहने के लिए प्रचंड अवधान की आवश्यकता होती है।

June 22nd, 2024

કોઈ ખેલાડી હોય કે સંગીતકાર, ચિત્ર-કાર હોય કે ગાયક કલાકાર ઉદ્યોગ પતિ હોય કે રાજ-નેતા, ચિંતક, વિચારક હોય કે ધર્મગુરુ કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં જયારે તમે શિખર પર પહોંચી જાઓ છો ત્યારે આ સ્પર્ધાત્મકતા અને હરીફાઈયુક્ત સમાજમાં, શિખર પર ટકી રહેવા માટે તમારામાં અદભુત ક્ષમતાઓ જોઈએ જેમાં. સૌથી પહેલા તો એટેન્શેન એટલેકે ધ્યાન અથવા મનોયોગ જોઈએ. ત્યાં ટકી રહેવા માટે તમારે ક્ષણે ક્ષણે જાગૃતિ, સ્ફ્રુતિ અને ત્વરા જોઈએ. તમારા માં રહેલી કમજોરીઓ ઉપર તમારે પ્રભુત્વ મેળવવું પડે. તમારામાં રહેલા આવેગો તમારા નિયંત્રણમાં હોવા જોઈએ. આવા સમયમાં સ્વ.જ્ઞાનની સૌથી વધારે આવશ્યકતા હોય છે. તમારા પ્રત્યેક મૂવમેંટ, અને હરકત ઉપર ખુબ જ સમજદારી પૂર્વક, તમારું નિયંત્રણ હોવું જોઈએ. કોઈ પણ કલાકારની લોકપ્રિયતા કે ચાહત અથવા શૌહરત એવરેસ્ટ જેટલી ઊંચાઈ પર કાયમ માટે રહેતી નથી. ઉતાર, ચઢાવ, ભરતી, ઓટ અનિવાર્ય રીતે તેમાં આવતા રહે છે. બુદ્ધ, ગાંધી, અથવા વિવેકાનંદ પોતાના ક્ષેત્રમાં શિખર પર પહોંચ્યા હતા પરંતુ આ મહાનુભાવો કોઈની સાથે હરીફાઈમાં કે સ્પર્ધામાં ઉતર્યા નહોતા. આ મહામાનવોતો પોતાની તપશ્ચ્ચર્યા અને સચ્ચાઈ તથા નિઃસ્વાર્થ, અને ત્યાગના કારણે શિખરો પર પહોંચી શક્યા હતા જ્યાં એમના માટે કોઈ કોઈ પડકાર કે ચેલેન્જ નહોતો. પરંતુ ખેલાડીઓમાં તો સ્પર્ધા ભારોભાર હોય છે તેથી પોતાનો સ્થાન ગુમાવવાનો સતત ભય રહેતો હોય છે. આવા ખેલાડીઓ સતત ટેંશનમાં રહે છે. જયારે કેટલાક ખેલાડીઓ સ્વભાવિક રીતે અને સહજરીતે જે તે રમતને ચાહે છે. તેથી આવા ખેલાડીઓ ને તુલના કે સ્પર્ધામાં રસ હોતો નથી તેઓતો નિષ્કામ કર્મયોગીની જેમ રમત માંજ ઓતપ્રોત રહે છે. આજ બાબત તમામ ક્ષેત્રોમાં લાગુ પડે છે. તેથી મુનવ્વર રાણા પોતાની ગઝલમાં એક શેર આ રીતે લખે છે.
बुलंदी ठेर तक, किस शख्स के हिस्से में रहती है
बहुत ऊँची इमारत हर घड़ी खतरे में रहती है
આટલી ભુમિકા પછી મુખ્ય બાબત પર આવું છું. જે મેં શ્રી રાકેશ ઠાકરના વૉટ્સ-એપ પરથી લીધી છે. જે સચ્ચાઈ અને તથ્ય પર આધારિત ઘટના છે.
“ ટેનિસમાં જેમને રસ હશે, તેમને ભૂતપૂર્વ અમેરિકન ટેનિસ ચેમ્પિયન આન્દ્રે-અગાસી યાદ હશે. પોતાની કારકિર્દી દરમ્યાન એ આઠ ગ્રાન્ડ સ્લેમ ટાઇટલ્સ જીત્યો હતો. અને એક હોલીવુડ અભિનેત્રી બ્રુક શીલ્ડસ સાથે ડીવોર્સ લઈને જર્મન ટેનિસ સ્ટાર સ્ટેફી ગ્રાફને પરણ્યો હતો.”
પોતાની ઓટોબાયો ગ્રાફીમાં તેણે બહુ રસપ્રદ હકીકત વર્ણવી છે. જે જર્મનીના ટેનિશ સ્ટાર બોરિસ બેકર સાથેની તેની હરીફાઈ અંગેની છે. અગાસીને બેકરે સતત ત્રણ મેચમાં હરાવ્યો હતો, અને એનું કારણ હતું કે બોરિસ બેકર જે રીતે સર્વિસ કરતો હતો તેનો પ્રતિકાર કરવો લગભગ અશક્ય હતો. બેકરની સર્વિસ ખુબ ફાસ્ટ તો આવતી જ હતી. પણ એ ક્યાં જઈને પડશે એ સમજવું પણ ખુબ મુશ્કલ પડી રહ્યું હતું. અગાસી માટે એક મોટી ચેલેન્જ હતી કે તેણે આ સમસ્યાનો હલ કેવી રીતે લાવવો. આ માટે તેણે બોરિસ બેકરની અનેક વિડીયો કેસેટો જોવાનું શરુ કર્યું. માત્ર એ કે નહીં પરંતુ ઘણા જુદા જુદા એંગલથી એને આ કેસેટો જોઈ. ખુબ જ બારીકી થી અભ્યાસ કરતા અગાસી ને બેકરની એક ખાસ અને વિશિષ્ટ આદત ધ્યાનમાં આવી ( આજ વાતનો ઉપયોગ દંગલ ફિલ્મમાં પણ કરવામાં આવ્યો છે. ) તેણે જોયું કે બેકર જયારે પણ સર્વિસ કરતો હતો ત્યારે તેની જીભ બહાર નીકળતી હતી. મજાની વાતએ હતી કે દરેક વખતે બેકરની સર્વિસની દિશા અને જીભની દિશા એક જ રહેતી હતી ! અગાસીએ એના અનેક વિડીયો વારંવાર જોયા. દરેક વખતે બેકરની જીભ તેણે કહેતી હતી કે તેના મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે. અને તે કઈ બાજુ સર્વિસ પ્લેસ કરવા જઈ રહ્યો છે. હકીકતમાં આ બેકરની જાણ બહાર જ થઇ રહ્યું હતું. જીભ બહાર કાઢવીએ બેકરના અજાગૃત મનની આદત હતી. એકવાર અગાસીને આ વાત સમજાઈ ગઈ પછી અગાસી માટે બેકરની સર્વિસને તોડવી એ બહુ મુશ્કેલ ન હતું. પર્નાતું અગાસીએ બોરિસ બેકરને શંકા પડી જાય તેવી સ્થિતિ ટાળવા માટે જાણી જોઈએ નાની નાની ભૂલો કરવાનું ચાલુ રાખ્યું કારણકે તે એ હકીકતને છુપાવવા માંગતો હતો કે તે તેના વિરોધીની સર્વિસને સમજી ચુક્યો હતો.
ત્યાર બાદ અગાસીએ પછીની સળંગ નવ મેચો જીતી લીધી. બોરિસ બેકારને અંતસુધી ખ્યાલ ન હતો કે આ અચાનક પરિવર્તન કેવી રીતે આવ્યું હતું ?
બોરિસ બેકર નિવૃત થયો તે પછી તે પછી અગાસીએ બોરીસને આ હકીકત વિષે કે ટી.વી. કાર્યક્રમમાં જણાવ્યું. એ સાંભળીને બોરિસ લગભગ ખુરશી પરથી નીચે પડી ગયો.
બોરીસે કહ્યું, દર વખતે તારી સાથે મેચ હાર્યા પછી, હુંમારી પત્ની કહેતો કે મને લાગે છે કે આ માણસ મારુ મન વાંચી રહ્યો છે … પણ મને ખબર ન હતી કે કેવી રીતે બની રહ્યું છે.
આ ઘટના અંગે અગાસી લખે છે કે હરીફાઈ ગમે તેટલી મોટી હોય અને સ્પર્ધક ગમે તેટલો મજબૂત હોય આપણે હિચકિચાયા વિના તેમનો સામનો કરવો જોઈએ ક્યાંક કોઈ એક રસ્તો તો છે જ પણ એ રસ્તો શોધવા માટે આપણે ત્યાં સુધી બુદ્ધિ પૂર્વક અભ્યાસ કરવાની જરૂર છે કે જ્યાં સુધી રસ્તો ન મળે. તેમને આત્મવિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે તમે જીતશો અને જીત તમારી જ છે. વિખ્યાત ટેનિસ પ્લેયર આન્દ્રે અગાસીની આત્મકથા ” ઓપન ” માંથી લેવામાં આવ્યું છે.

बच्चोंके नन्हें हाथों को चाँद-सितारे छूने दो, चार किताबें पढ़कर वो भी हम जैसे हो जायेंगे – निंदा फाजली

June 16th, 2024

આ દમદાર શેરને આપણા દેશની ઘણી બધી શાળાઓ સાર્થક કરી રહી છે. આ લખનાર કૃષ્ણમૂર્તિ ફાઉન્ડેશન દ્વારા સંચાલિત અને એશિયાની સર્વોત્તમ સ્કૂલોમાં જેની ગણના થાય છે તે શાળા એટલે ઋષિવૈલી સ્કૂલ જે આંધ્રપ્રદેશના ચિત્તર જિલ્લામાં પહાડો, નદીઓ, અને ઝરણાઓની વચ્ચે આવેલી છે. જયાં નાના બાળકોની સંવેદનાને ઝંકૃતિ કરી મૂકે એવી કેટલીક બાબતો ધ્યાનકર્ષિત કરે છે. દા.ત., ત્યાં શિક્ષકો તાજાં જન્મેલા ગલૂડિયાં/કુરકુરિયાંને બાળકોના હાથ પર મૂકે છે, એના નાજુક અને કોમળ સ્પર્શથી બાળકે રોમાંચિત થઇ જાય છે. બીજી તરફ શિશુઓના હાથમાં આવીને ગલૂડિયાને પણ મઝા પડી જાય છે. આવા Puppy અને અન્ય Cubs ના સ્પર્શની બાળકની સંવેદના વિકસિત અને સંવર્ધિત થાય છે. ત્યાંના શિક્ષકો બાળકોને વહેલી સવારે ખેતરો, મેદાનો અને જંગલો તરફ લઈ જાય છે જ્યાં બાળકો ઝાંકળ બિન્દુને ઘાસ પર અથવા ખેતરમાં ઉભા પાક પર જુએ છે અને એને સ્પર્શે છે જેથી બાળકમાં રહેલી સ્પર્શથી ક્ષમતા વિકસિત થાય છે અને તેના સ્પર્શથી બાળકને એક અદ્દભુત આનંદ અને રોમાંચની અનુભૂતિ થાય છે જે, બાળકો માટે વર્ણનાતીત છે. આ પ્રકારના કોમળ સ્પર્શથી બાળક સંવેદનશીલ બને છે. જે માનવતા કે ઈન્સાનીયતની પ્રથમ ઓળખ છે. સંવેદન શૂન્ય માણસને રોબોટ કહી શકાય. અને સ્કૂલો અને કોલેજો માંથી લગભગ યાંત્રિક માનવોજ બહાર પડે છે, જે કોઈ પણ વ્યવસાયમાં જાય પરંતુ શુષ્ક અને નીરસ જીવન જ જીવે છે. કારણ કે આજનું શિક્ષણ બાળકની સંવેદના સુધી પોહચી શકતો નથી. ગાંધીજીએ પોતાની નઈ તાલીમમાં ત્રણ H ને ખુબ જ મહત્વ આપ્યું છે. 1. Head, 2. Heart 3. Hand બાળકને જો આ ત્રણે H ની સમ્યક રીતે તાલીમ મળે તો તેનો સર્વાંગી વિકાસ થઇ શકે અને આવા બાળકો ભવિષ્યમાં ખુબ જ સંતુલિત જીવન જીવી શકે.
પરંતુ કમનસીબે આજે માત્ર Head ની તાલીમ જ આપ્ય છે. Hand ની તાલીમ આપીએ તો આજના વાલીઓ શાળાના સંચાલકો તરફ લાલ આંખ કરે છે કે આ શાળાતો બાળકોને મજૂરી કામ શીખવાડીને મજુર બનાવવા માંગે છે. આજે દરેક વાલી પોતાના બાળકને ડૉક્ટર, ઈન્જીનીયર જ બનાવવા માગે છે. ભલે પછી એ બાળક એક સંવેદનશીલ નાગરીક હોય કે ના હોય. જો બાળકમાં સંવેદનાઓ હશે તો જ તે સંવેદના અથવા અન્યના દુઃખને સમજી શકશે નહિંતર, સમાજના અન્ય લોકો પ્રતિ તે બેપરવા બની જશે. આજે આવા નાગરિકોની સંખ્યા આપણે માનીએ છીએ તેનાથી ઘણી વધારે છે.
સમાજ સાથે નિસબત ધરાવતા અન્યના દુઃખમાં સહભાગી થતાં લોકોની સંખ્યામાં હાલ ઝડપથી ઘટાડો થઇ રહ્યું છે. કારણ ? સ્પષ્ટ છે માતા-પિતાની બેફામ અને સ્વાર્થી અપેક્ષાઓ. આવી અપેક્ષાઓના કારણે આજે મહદ અંશે શાળા, કોલેજો હવે બાળકને સારા નાગરિક બનાવવાની માથાકૂટમાં પડતા જનથી આવી શાળાઓ નખ-શિખ પ્રોફેશનલ બની ગઈ છે, જ્યાં માત્ર બાળકને આજીવિકાની જ તાલીમ આપવામાં આવે છે. આવી શાળાઓ કેન્દ્રમાં S.S.S અને H.S.C ના પરિણામોને ધ્યાનમાં રાખીને જ શિક્ષણકાર્ય કરે છે. આવી શાળાઓ ક્યારેય વિધાર્થીઓને પ્રવાસ, પરિવહન, પર્વતારોહણ , જંગલભ્રમણ , પક્ષીદર્શન માટે પ્રોત્સાહિત નથી કરતી. આવી શાળાઓમાં ગળાકાપ હરીફાઈના દર્શન થાય છે. અને આ હરીફાઈ પરીક્ષામાં ગ્રેડ અથવા પર્સેન્ટ માટેની હોય છે. નહિં કે ખેલકૂદ, કાવ્યલેખન, અથવા ગીત સંગીતની આવી શાળાઓમાં માત્ર બાળકની યાદશક્તિ પણ વિસ્મરણ માં બદલાઈ જાય છે; એની કશું યાદ રહેતું નથી.
આજના શિક્ષણમાં જે ત્રીજી બાબત છે. Heart જેને કોઈ સ્થાન અપાયું નથી. જયારે નઈ તાલીમમાં આ વાત ઉપર જ ભાર મુકવામાં આવ્યું હતું કે The Heart of education is the education of heart. એટલે કે શિક્ષણનો હાર્દ તો હૃદયની કેળવણી છે. પરંતુ કમનસીબે આજની મોટાભાગની શાળાઓમાં Heart નું શિક્ષણ લાપતા છે. આજે માતા-પિતા, શાળાના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને બિલ્ડિંગ જોઈને જ રાજી થઇ જાય છે. અને તેમની ક્ષમતા કરતા પણ વધારે ‘ફી’ ભરીને બાળકને એડમીશન અપાવીને, પોતે ગૌરવ અનુભવે છે આવા વાલીઓ ક્યારેય જોતા નથી કે આવી હાઈફાઈ શાળાનું ભાવાવરણ કેવું છે ? વિધાર્થી, વિધાર્થી વચ્ચે, શિક્ષક અને વિધાર્થી વચ્ચે, આચાર્ય અને શિક્ષક વચ્ચે, આચાર્ય અને વિધાર્થી વચ્ચે કેવા સંબંધ છે ? એમા પ્રેમ, વાત્સલ્ય, ઉષ્મા, છે ? કે પછી યાંત્રિક સંબંધ છે ?
સાણંદની નીલકંઠ ઇન્ટનેશનલ સ્કૂલ જ્યારથી શરુ થઇ છે ત્યારથી જ કેટલીક આગવી વિશિષ્ટતાઓ ધરાવે છે. જેમાંની એક છે વેકેશન દરમ્યાન શિક્ષકો માટેની કાર્યશાલા (work shop for teachers) જયારે સરકારી શાળાના શિક્ષકો સમગ્ર વેકેશન દરમિયાન કોઈ હિલસ્ટેશન પર ફેમિલી સાથે મુકામ કરે છે ત્યારે આ શાળાના તમામ અધ્યાપકો અનિવાર્ય રીતે કાર્યશાળામાં જોડાય છે. અને નિષ્ણાતો અને તજજ્ઞ શિક્ષણ વિદોનું લાભ મેળવીને પોતાની જાતને અપડેટ કરે છે. જેથી નવી ઉર્જા સાથે નવી તાજગી અને જોશ તથા હોશ સાથે શિક્ષણ કાર્યકારી શકે; બાળકોના દિલસુધી પહોંચી શકે એટલું ધીરજ તેઓ આવી work shop માંથી પ્રાપ્ત કરીલે છે.
जिस्म की बात नहीं थी उनके
दिल तक जाना था,
लंबी दूरी तय करने में वक्त तो लगता है,
नये परिन्दों को उड़ने में वक्त तो लगता है
નીલકંઠ સ્કૂલની કાર્યશાલાના આજે અંતિમ દિવસે આ કોલમનો લેખક પણ સહભાગી થઇ આવ્યો. એક એવી શાળામાં જ્યાં બાળકના સર્વાન્ગીણ વિકાસ માટે શાળા મથે છે.

કર્મચારીઓ સાથે ઉચિત વ્યવહાર

June 16th, 2024

આજ ના આર્ટીકલ માં આપણે કર્મચારી સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવો,કઈ રીતે એમને રાખવા કે એ કંપની ની asset બને liability નહીં.તમારે માર્કેટ માં જીત મેળવવી હશે તો એના પેહલા વર્કપ્લેસ માં જીત મેળવવી પડશે.વર્કપ્લેસ માં જીત નહીં મેળવી શકો તો તમારા એકલા હાથે માર્કેટ માં જીત મેળવવી અઘરી થઈ પડશે.

તમે જ્યારે કોઈ વ્યવસાય શરૂ કરો છો ત્યારે નવા નવા આઇડિયા અને મુડી ની સાથે સાથે વિશ્વાસુ,મેહનતું અને સક્ષમ કર્મચારીઓ ની પણ જરૂરિયાત પડે છે.બસ કર્મચારીઓ ઉપર થી પણ અંદાજ લગાવી શકાય કે આપનો વ્યવસાય કેટલી ઊંચાઇ ઉપર જશે.

જો તમારે તમારા વ્યવસાય ને ટોચ ઉપર લઈ જવા માંગતા હોવ તો તમારે પણ તમારા કર્મચારીઓ સાથે ના સબંધો મજબૂત બનાવા જ પડે. કર્મચારીઓ સાથે ના મજબૂત સબંધો તેમને કંપની તરફ વધુ વફાદાર બનાવે છે અને એ લગન થી કામ કરશે. ગ્રાહક ભગવાન છે એ વાત ને માનીએ છીએ તો એ ભગવાન ને હેન્ડલ કરતાં આપણાં કર્મચારીઓ ને આપણે ના ભુલવા જોઈએ.આ ભુલ આપણાં વ્યવસાય ને ગંભીર અસર કરી શકે છે.

કર્મચારી એક એવી વ્યક્તિ છે કે જે તમારા વ્યવસાય ને આગળ લાવવામાં માં મદદ કરે છે.તમે તમારા કર્મચારીઓ ને આર્થિક વળતર આપો જ છો પણ એ આપી ને એમ ના સમજો કે એ તમારું બધું જ કેવું માને બોસ બનો પણ દરવખત નહીં. કર્મચારીઓ ને એમ ફીલ ના કરવો કે એ તમારા ત્યાં કામ કરે છે તો તમારા નોકર છે પણ એમ રાખો કે જાણે એ તમારા કોઈ family મેમ્બર હોય તો એની કામ કરવાની ધગશ ,તમારી કંપની માટે ની વફાદારી વધી જશે અને એ તમારી કંપની ને પોતાની માની ને કામ કરશે.આજ ના જમાના માં honest,brilliant,committed કર્મચારીઓ મળવા બવ મુશ્કેલ છે,અને એના થી પણ મુશ્કેલ એમને ટકાવી રાખવા એ છે, માટે જો તમે એમની વેલ્યુ કરશો ,એમને સાચવશો તો એ તમારી સાથે emotionally attach થશે અને લાંબા time સુધી તમારા સાથે જોડાઈ રહશે.

બીજું એ કે કર્મચારીઓ ને જાળવી રાખવા અમુક બાબતો ધ્યાન માં રાખવી જોઈએ,જેમ કે Favourite game ના રમો ક્યારેય કર્મચારીઓ માં ભેદભાવ ના રાખશો બધા ને સરખું મહત્વ આપો, કર્મચારીઓ ને એમની ભુલ બદલ બધા સામે ના બોલો,એનાથી એને અપમાન જેવુ લાગશે,એમને શાંતિ થી એકલા માં સમજાવો.,ક્યારે એમના ઇગો કે રિસ્પેક્ટ ને ઠેશ ના લગાવો.

કોઈ પણ કામ આપો તો એ રીતે આપો કે તમને એમના ઉપર વિશ્વાસ છે કે એ કામ એ જ કરી શકશે એના સિવાય કોઈ નઇ કરી શકે,.એના થી કર્મચારીઓ ને એમ ફીલ થશે કે તમારા માટે એ જરૂરી છે

ભગવાન ની કૃપા.

June 16th, 2024

કોઈના પ્રતિ દયા, માયા, સહાનુભૂતિ, અને નમ્રતા દર્શાવવી એ બહુ ઓછા જોવા મળતા ગુણો પૈકીનો એક ગુણ છે. આપણી પાસે સક્રિય બનવા અને નિરંતર બદલાતા રહેતા આ વિશ્વને સ્વીકારવા માટે એક જ રસ્તો છે અને તે એ છે કે આપણે એકબીજા સાથે ઉદાર બનતા શીખીએ. કૃપા જેવા સરળ શબ્દનો ઉપયોગ સમગ્ર પરિસ્થિતિ બદલી શકે છે. આપણે બધા અજાણીએ પણ આપણી પોતાની જાત સાથે જ ઓતપ્રોત હોઈએ છીએ. જો આપણે પાછું વળીને કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિની દ્રષ્ટિએ પોતાને જોઈએ તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે આપણે પોતાની જ વાતો કરતા હોઈએ છીએ. આપણે એ સતત વિચારવું જોઈએ કે ભગવાન કેટલા દયાળુ છે. ભગવાનની અસીમ કૃપા આપણા ઉપર છે. જો તે ભારતના વડાપ્રધાન હોય કે રોડ પરના કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ. તમને યાદ કરાવું તમે જો કદાચ ચૂંટણીના પરિણામ પછીનું આપણા લોકલાડીલા વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર ભાઈ મોદીનું ભાષણ સાંભળ્યું હોય તો તેઓ ખૂબ જ ભાવુક થઈને બોલેલા આ મારી માતાના નિધન પછીનું પહેલું ઇલેક્શન છે પરંતુ જો તેમના માતૃશ્રી હીરાબાની કૃપા તેમના પર ન હોત તો કદાચ સતત ત્રીજીવાર વડાપ્રધાન બનવું અઘરું બની ગયું હોત. ભગવાનની કૃપા આપણા ઉપર ના હોય તો જીવન ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે. તમે ખરેખર તમારી જાતને પૂછો કે ઈશ્વરની કૃપા તમારા ઉપર કેટલી છે? ભગવાન ખૂબ જ દયાળુ છે ભાઈ. આપણા અવરોધો, આપણા સપનાઓ, આપણા લક્ષ્યો, આપણી મહત્વકાંક્ષાઓ, આપણી ખામીઓ, અને આપણી ખૂબીઓ, આપણી જરૂરિયાતો, આ ખરેખર ક્યારેય પૂરું થાય તેમ નથી. કૃપા શબ્દનો વારંવાર ઉપયોગ તમારી નમ્રતાનું તમારું માન દર્શાવે છે. કૃપા બધાને ખુશ કરે છે, તે એક કર્ણ પ્રિય શબ્દ છે. આપણા માતા પિતાની કૃપા હંમેશા આપણા ઉપર રહેતી જ હોય છે. મારા માતા પિતા પાસેથી મને વારંવાર સાંભળવા મળતું “ભગવાન બહુ દયાળુ છે” આપણા માતા-પિતા જો કદાચ આ દુનિયામાં હયાત ન હોય તો પણ એક ઊર્જાના સ્વરૂપમાં સતત તેમની કૃપા આપણી સાથે જ રહેતી હોય છે. ઘણા બધા વ્યક્તિઓને કદાચ ના પણ સમજાય પણ આ સમજવા માટે પણ એક સમજ હોવી જરૂરી છે. જીવનમાં જો ખુબજ પ્રગતિ કરવી હોય તો દાદા દાદીના પગ દબાવો અને તમારા મા બાપની સેવા કરો. હા, પ્રેક્ટીકલ બાબત છે પણ ખૂબ આગળ નીકળી જશો જેમાં કોઈ શંકા ને સ્થાન નથી.

 અતિશય વિકાસની દોટ ક્યાંક વિનાશ ન નોતરે…!

June 29th, 2024

अज्ञानी वह व्यक्ति नहीं है जो विद्वान नहीं है; अज्ञानी वह है जो स्वयं अपने को नहीं जानता।

June 29th, 2024

Books Are Our Best Friends.

June 29th, 2024

કાર્ય જીવન અને અંગત જીવનને સંતુલિત કરવું: એક નિર્ણાયક પ્રયાસ

June 29th, 2024

આશીર્વાદ ની તાકાત

June 29th, 2024

પસ્તી વાળા નો વિચાર
તો પાવરફુલ હતો હો ……

June 22nd, 2024

किसीभी क्षेत्र में जब कोई सर्वोच्च शिखर पर पहुँच जाता है, तब उसे टिके रहने के लिए प्रचंड अवधान की आवश्यकता होती है।

June 22nd, 2024

बच्चोंके नन्हें हाथों को चाँद-सितारे छूने दो, चार किताबें पढ़कर वो भी हम जैसे हो जायेंगे – निंदा फाजली

June 16th, 2024

કર્મચારીઓ સાથે ઉચિત વ્યવહાર

June 16th, 2024

ભગવાન ની કૃપા.

June 16th, 2024